Telewizja
Pracy i Zdrowia
 
 

Ekspozycje zawodowe - zakażenia krwiopochodne PDF Drukuj Email
15.01.2008

Ekspozycja zawodowa to narażenie pracownika na kontakt z materiałem biologicznym, potencjalnie zakaźnym w związku z wykonywaniem pracy zawodowej.

Statystki Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych IMP w Łodzi wskazują, że blisko 55 proc. chorób zawodowych wśród pracowników opieki zdrowotnej to choroby zakaźne i inwazyjne1.
Ryzyko zakażenia istnieje na skutek zranienia skóry skażonym ostrym narzędziem (np. igłą, skalpelem, nożyczkami) lub w wyniku kontaktu błon śluzowych lub uszkodzonej skóry (pęknięcia, otarcia naskórka, zmiany zapalne, rany, owrzodzenia, zmiany atopowe skóry) z potencjalnie zakażoną krwią, tkankami , płynami ustrojowymi pacjenta. Innym materiałem zakaźnym mogą być: nasienie i wydzielina z pochwy, płyn mózgowo-rdzeniowy, płyny przesiękowe i wysiękowe oraz kał, mocz, wymiociny, ślina, plwocina – jeśli zawierają domieszkę krwi.

Najbardziej narażone na zakażenie są osoby mające stały kontakt z materiałem biologicznym, zatem:
• lekarze zabiegowi,
• pielęgniarki i położne,
• pracownicy stacji dializ,
• laboranci,
• pracownicy służb ratowniczych,
• osoby sprzątające w placówkach służby zdrowia,
• stomatolodzy,
• kosmetyczki,
• pracownicy prosektoriów.

Ekspozycje na materiał biologiczny można podzielić na te, które nie wymagają szczególnego postępowania (ekspozycja skóry nieuszkodzonej, ekspozycja wątpliwa – śródskórne lub powierzchowne skaleczenie igłą uznaną za nieskażoną, powierzchowna rana bez widocznego krwawienia wywołana przez narzędzie uznane za nieskażone) i wymagające postępowania ekspozycyjnego wraz z obserwacją poekspozycyjną2.  Wymaga działań poekspozycyjnych:
• powierzchowna rana bez widocznego krwawienia, ale powstała na skutek zranienia skażonym narzędziem,
• kontakt błon śluzowych, spojówek z materiałem biologicznym,
• wcześniej nabyte skaleczenie bądź rana, która miała kontakt z krwią lub płynem ustrojowym,
• uszkodzenie przenikające skórę skażonym narzędziem,
• pokąsanie,
• wstrzyknięcie krwi bądź płynu ustrojowego,
• skaleczenie z krwawieniem wywołane przez skażone narzędzie,
• przetoczenie zakażonej krwi,
• parenteralna ekspozycja na skażone próbki laboratoryjne.

Warto wspomnieć, że 90 proc. ekspozycji na krew ma miejsce, gdy skóra jest nieuszkodzona i dotyczy to w 30 proc. pracowników sal operacyjnych. W Polsce, jak wynika z badań przeprowadzonych w 2004 roku przez wrocławską Akademię Medyczną, co miesiąc dochodzi do zakłucia 1 na 10 parowników opieki zdrowotnej. Szacunki wskazują jednak, że niezgłaszanych nigdzie przypadków jest dużo więcej, nawet o 100 proc. Podaje się, że ok. 10 proc. personelu medycznego rani się narzędziami pracy, 6 proc. ma kontakt z płynami ustrojowymi chorego poprzez uszkodzą skórę, a 4 proc. poprzez śluzówki3.  Do zakłucia lub zranienia dochodzi zazwyczaj w czasie:
• pobierania krwi (ok. 23 proc.),
• lub bezpośrednio po podaniu leku igłą lub poprzez wenflon (ok. 21 proc.),
• szycia powłok i zakładania szwów, ponownego zakładania osłonek na igły.
Na skutek ekspozycji na krew i płyny ustrojowe może dojść do zakażenia HBV, HCV, HIV – jako najbardziej niebezpiecznych i powszechnych zakażeń krwiopochodnych. Według szacunków, 3 miliony pracowników służby zdrowia narażonych jest na przezskórny kontakt z krwiopochodnymi organizmami patogennymi4.  Największą zakaźnością charakteryzuje się HBV – 30 proc. przypadków z zainfekowaną krwią kończy się zakażeniem. Drugim groźnym wirusem zakaźnym jest HCV – ok. 10 proc. zakażeń po ekspozycji, a następnym HIV – ok. 0,5-1 proc. infekcji. Wynika to z wielkości poszczególnych wirusów, a co za tym idzie – ich ilością we krwi. Poziom wiremii HBV liczony jest w milionach kopii, HCV – w setkach tysięcy, a HIV – w dziesiątkach tysięcy5.

Zakażenia krwiopochodne 6,7

WZW B
-- u osób zakłutych zabrudzoną igłą (+HbeAg) ryzyko jawnego zapalenia wątroby wynosi 22-31 proc. wystąpienia zakażenia – 37-62 proc.
-- u osób zakłutych zabrudzona igłą (-HBeAg) ryzyko jawnego zapalenia wątroby wynosi 1-6 proc., a wystąpienia zakażenia – 23-37 proc.
-- HBV jest prawnie uznanym czynnikiem rakotwórczym
-- w 5-10 proc. rozwija się przewlekła postać WZW B, marskość lub pierwotny rak wątroby
-- 60 proc. następstwem zakażeń szpitalnych
-- ryzyko ponoszone przez pracowników służby zdrowia jest 10-krotnie wyższe niż w populacji ogółem
-- wirus może przetrwać co najmniej tydzień na przedmiotach i pomieszczeniach zabrudzonych krwią
- szczepienia ochronne

WZW C
-- wirus wykryty również w ślinie i w wodzie zanieczyszczonej ściekami
-- w Polsce jest ok. 730 tys. osób zakażonych HCV przy rocznej wykrywalności 2500 nowych zakażeń
-- 170 mln zarażonych ludzi na świecie
 - ryzyko zakażenia poprzez jednorazowe zakłucie skażoną igłą 1,2-10 proc.
-- u 80 proc. zakażonych rozwinie się w przewlekłe zapalenie wątroby
 - u co najmniej 20 proc. chorych na przewlekłe WZW C rozwinie się marskość wątroby lub jej niewydolność po okresie ok. 10-20 lat, a rak wątroby – po 20-40 latach
 - HCV jest prawnie uznanym czynnikiem rakotwórczym
 - zarażenie możliwe w szpitalu, u dentysty, fryzjera, kosmetyczki, przy wykonywaniu akupresury
 - brak szczepionki

HIV
- materiał zakaźny stanowią dodatkowo nasienie, wydzielina pochwowa, płyny ustrojowe
- liczba zarażonych w Polsce HIV wynosi blisko 9 tys. osób, czyli 81 razy mniej niż HCV
- ryzyko zakażenia poprzez jednorazowe zakłucie skażoną igłą 0,2-0,3 proc.
- ryzyko zakażenia poprzez jednorazowe zakłucie skażoną igłą przy pełnoobjawowym AIDS 2,2-18,9 proc.
- brak szczepionki

Działania przedekspozycyjne
Podstawowym działaniem przeciwdziałania ekspozycji zawodowej jest właściwa higiena pracy i świadomość możliwości zakażenia rozwijana poprzez szkolenia oraz szczepienia ochronne. Pracownicy powinni również znać schemat postępowania poekspozycyjnego.
Każdy pacjent powinien być traktowany jako potencjalne źródło zakażenia.
Pracownicy powinni:
• rutynowo używać rękawic, zmieniać je po kontakcie z każdym pacjentem,
• używać długich fartuchów, masek, okularów, ochraniaczy twarzy, które zwiększają bezpieczeństwo pracy,
• transportować pościel do prania w szczelnych torbach,
• dezynfekować odpady przed ich usunięciem, podobnie jak narzędzia przed sterylizacją,
• dbać o skupienie przy wykonywaniu czynności zabiegowych, operacyjnych i diagnostycznych do końca zadania,
• wyznaczać do operacji pacjenta z nosicielstwem wirusów doświadczony zespół, a w polu operacyjnym powinny znajdować się wyłącznie ręce operatora zabezpieczone dobrej jakości i odpowiedniej długości podwójnymi rękawicami.
Nóż do cięć podczas operacji, jak również ostre narzędzia (opinaki, haki) powinny być ograniczone do minimum. Skalpel powinien być zapięty w imadle igły i podawany wyłącznie na tacce nerkowej, a wykonywane czynności wyłącznie narzędziami, a nie rękami. Zalecane jest zakładanie stapplerów zamiast szwów klasycznych i unikanie nadawania kierunku igle palcem wskazującym ręki przeciwnej (30-50 proc. skaleczeń opuszka palca wskazującego ręki niedominującej).

Działania poekspozycyjne
W przypadku, gdy doszło do ekspozycji na krew, powstałe rany i skórę należy umyć wodą z mydłem, a błony śluzowe opłukać wodą lub 0,9 proc. solą fizjologiczną. Nie ma dowodów, że użycie środków antyseptycznych w celu oczyszczenia rany i skóry zwiększa skuteczność, to jednak w instrukcjach postępowania poekspozycyjnego pojawiają się zalecenia do przemycia zranionego miejsca płynem do mycia rąk na bazie alkoholu (60-90 proc.). Nie należy jednak wyciskać i tamować rany. Wszelkie skaleczenia i powstałe uszkodzenia skóry należy zabezpieczyć wodoszczelnym opatrunkiem. Jeśli materiał zakaźny dostanie się do ust, należy go wypluć i przepłukać kilkakrotnie jamę ustną wodą.
Osoba poszkodowana powinna zgłosić ekspozycję lekarzowi zakładowemu lub lekarzowi Zespołu ds. Zakażeń Szpitalnych. Fakt powinien być odnotowany w karcie pracownika z informacją o:
• dacie i czasie zdarzenia,
• opisie zabiegu, podczas którego doszło do ekspozycji,
• opisie ekspozycji,
• informacji o pacjencie.

Należy rozważyć ryzyko zakażenia HBV, HCV, HIV oraz tężcem. Jeśli we krwi pacjenta nie były oznaczone uprzednio antygeny HBs i przeciwciała anty HCV to należy je oznaczyć, podobnie jak u osoby poszkodowanej. Dalsze postępowanie lecznicze wdraża lekarz.
Każda osobo po ekspozycji powinna być objęta programem badań kontrolnych – celem monitorowania serokonwersji, bez względu na to, czy przyjmowała leki profilaktyczne i przeciwretrowirusowe. Podczas przyjmowania leków przeciwretrowirusowych należy monitorować ich działania niepożądane. Osoba po ekspozycji do czasu wykluczenia  zakażenia powinna w kontaktach seksualnych używać prezerwatyw (ochrona i unikanie ciąży u kobiet), nie oddawać krwi, nasienia i narządów do przeszczepów. Kobiety karmiące powinny przerwać karmienie piersią.

Wnioski
Praca z materiałem potencjalnie zakaźnym stwarza ryzyko ekspozycji zawodowej. Ryzyko to może być zmniejszone, gdy przestrzega się standardów higieny i bezpieczeństwa pracy. Pomocny jest również standaryzowany i znany pracownikom system rejestracji ekspozycji zawodowych i działań poekspozycyjnych. Częste szkolenia personelu wpływają również na wzrost wiedzy i świadomości.

Małgorzata Wierzbińska
Image

1 P. Chłosta, J. Gąsiorowski, A.A. Antoniewicz, C. Szcześniak, B. Krys; Objawy ze strony układu moczowo-płciowego w przebiegu zakażeń HIV i AIDS. Najważniejsze zasady Profilaktyki poekspozycyjnej u personelu służby zdrowia, Wyd. Borgis
2 A. Szczypta, Ekspozycja zawodowa pracowników ochrony zdrowia na czynniki biologiczne – działania profilaktyczne, materiał z prelekcji wygłoszonej na seminarium „Rękawice medyczne ogniwo w procesie przeciwdziałania zakażeniom”, Rytro 2007.
3 P. Chłosta, J. Gąsiorowski, A.A. Antoniewicz, C. Szcześniak, B. Krys; Objawy ze strony układu moczowo-płciowego w przebiegu zakażeń HIV i AIDS. Najważniejsze zasady Profilaktyki poekspozycyjnej u personelu służby zdrowia, Wyd. Borgis
4 A. Szczypta, Ekspozycja zawodowa pracowników ochrony zdrowia na czynniki biologiczne – działania profilaktyczne, materiał z prelekcji wygłoszonej na seminarium „Rękawice medyczne ogniwo w procesie przeciwdziałania zakażeniom”, Rytro 2007.
5 M. Wysocka, Co robić w przypadku ekspozycji zawodowej na zakażenie HBV, HCV, HIV, Puls Medycyny 8/2005.
6 Juszczyk, Postępowanie w przypadku ekspozycji pracowników służby zdrowia na HBV, HCV, HIV. Aktualne wytyczne Centers for Disease and Prevention, Medycyna Praktyczna 202/11
7 red. B. Bilski, Higiena pracy dla pielęgniarek, Akademia Medyczna im. K. Marcinkoskiego w Poznaniu, Poznań 2004


 

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »

W najnowszym numerze


 
cennik_reklam
Mediadaten